Το «ρίζωμα στον τόπο»

Το «ρίζωμα στον τόπο»: Ομογενείς από την πρώην Σοβιετική Ένωση στη Δυτική Θεσσαλονίκη.

(Γαρυφαλλιά Κατσαβουνίδου, Παρασκευή Κούρτη, αρχιτέκτονες).

Περίληψη:

Η πρόσφατη, από το 1991 και μετά, μετανάστευση χιλιάδων ανθρώπων από τα Βαλκάνια και την πρώην Σοβιετική Ένωση προς την Ελλάδα είναι μια σημαντική κοινωνική παράμετρος που αναπόφευκτα επηρεάζει (και) τον αστικό χώρο. Ειδικά για τη Θεσσαλονίκη, ένα ιδιαίτερο γνώρισμα φαίνεται ότι είναι η σύσταση του μεταναστευτικού πληθυσμού που έχει εγκατασταθεί στην ευρύτερη περιοχή της. Ενώ στην πρωτεύουσα και στις υπόλοιπες μεγάλες πόλεις η πολυπληθέστερη μεταναστευτική ομάδα είναι η αλβανική, στη Θεσσαλονίκη το 62% των μεταναστών που την κατοικούν, έχουν έρθει από την πρώην Ε.Σ.Σ.Δ. και μόλις το 31% από την Αλβανία[1]. Στους μετανάστες από την πρώην Σοβιετική Ένωση συμπεριλαμβάνονται οι ομογενείς, δηλ. άτομα με ελληνική εθνική καταγωγή, που αυτοπροσδιορίζονται ως Πόντιοι. Η ύπαρξη δεσμών κοινότητας των νεοφερμένων με τους ντόπιους Πόντιους, απογόνους των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στην πόλη μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1922, ήταν πιθανότατα ένας από τους παράγοντες που συνέβαλαν στη συγκέντρωσή τους στην πόλη. Ήδη το 2000 καταγράφονται στη Θεσσαλονίκη εντυπωσιακοί αριθμοί ομογενών μεταναστών: 51.000, ο ένας στους τρεις που έχουν έρθει στην Ελλάδα, έχουν εγκατασταθεί στο νομό Θεσσαλονίκης, κι από αυτούς οι 43.000 στο Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης[2].

Η έρευνα πεδίου στις περιοχές κατοικίας ομογενών μεταναστών από την πρώην Σοβιετική Ένωση στη Δυτική Θεσσαλονίκη πραγματοποιήθηκε από τις γράφουσες στα πλαίσια Ομάδας Εργασίας του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας / Τμήματος Κεντρικής Μακεδονίας με θέμα «Αρχιτεκτονικοί και πολεοδομικοί μετασχηματισμοί στη Θεσσαλονίκη λόγω του φαινομένου της μετανάστευσης». Η απόκτηση ιδιόκτητης στέγης φαίνεται να υπαγορεύεται για τους ομογενείς – όπως και για τους υπόλοιπους έλληνες – από το αίσθημα κοινωνικής και οικονομικής ασφάλειας. Γίνεται δε επιτακτικότερη όταν απαντά σε βασικές φυσιολογικές και ψυχολογικές ανάγκες όπως αυτή του «ριζώματος» στον τόπο. Υπό αυτές τις συνθήκες και κυρίως με την χορήγηση των στεγαστικών δανείων με ευνοϊκούς όρους από την Πολιτεία, ένας μεγάλος αριθμός ομογενών άρχισε, τα τελευταία χρόνια, να αναζητά κατοικίες σε περιοχές της Θεσσαλονίκης με χαμηλές αξίες γης. Τέτοιες περιοχές βρίσκονται κατά κύριο λόγο στους δυτικούς δήμους του πολεοδομικού συγκροτήματος.

Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα περιοχών κατοικίας των ομογενών είναι η Νικόπολη Σταυρούπολης και η Ευξεινούπολη στα διοικητικά όρια της Νέας Ευκαρπίας, που αντιπροσωπεύουν τα δύο «μοντέλα» κατοίκησης των μεταναστών, το «νόμιμο» και το «αυθαίρετο» αντίστοιχα. Αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι ότι και τα δυο λειτούργησαν για να καλύψουν τις πιεστικές ανάγκες για στέγη ενός μεγάλου πληθυσμού όπως δεκαετίες πριν οι ίδιοι μηχανισμοί (ανοικοδόμηση μέσω αντιπαροχής και αυθαίρετη δόμηση) παρήγαγαν λαϊκή στέγη για τους ανθρώπους της υπαίθρου που έφτασαν στην πόλη με το μεγάλο κύμα της αστυφιλίας. Η Νικόπολη είναι μια περιοχή επέκτασης ανοικοδομημένη με όλα τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης ελληνικής πόλης, που εξασφαλίζει τα κοινά αποδεκτά πρότυπα κατοίκησης (αντισεισμική κατασκευή, επαρκής φωτισμός και αερισμός, βασικές τεχνικές υποδομές). Η ραγδαία ανοικοδόμησή της καθώς και η συγκέντρωση σε αυτή μεγάλου αριθμού ομογενών (εκτιμάται ότι οι ομογενείς από τις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ αποτελούν το 70% του συνόλου των κατοίκων της Νικόπολης) φαίνεται να προκύπτει από την συγχρονία διαφόρων γεγονότων όπως η εφαρμογή του μηχανισμού του Κοινωνικού Συντελεστή που είχε αποτέλεσμα την υπερπροσφορά νεόδμητων διαμερισμάτων, η εκ των προτέρων δυσμενής θέση της περιοχής σε σχέση με τον υπόλοιπο αστικό ιστό (που την καθιστούσε μη επιθυμητό τόπο εγκατάστασης για τους γηγενείς) καθώς και οι ευνοϊκές συνθήκες δανεισμού των ομογενών από το ελληνικό κράτος. Η Ευξεινούπολη, από την άλλη, είναι ένας χώρος κατοίκησης που έχει εγκαθιδρυθεί παράτυπα, σε περιοχή χαρακτηρισμένη ως βιομηχανική ζώνη, και ανοικοδομηθεί χωρίς άδειες δόμησης. Παρ’ όλα αυτά, ακολουθεί ως προς τα μεμονωμένα κτίσματα (δηλ. τις κατοικίες) τις αρχιτεκτονικές μορφές και τους τρόπους δόμησης της γειτονικής «νόμιμης» πόλης. Κατ’ αντιστοιχία, τα ιδιαίτερα προβλήματα της έντονης περιβαλλοντικής υποβάθμισης, της ανεξέλεγκτης, ίσως και μη ασφαλούς, δόμησης, της έλλειψης ακόμη και των βασικών τεχνικών υποδομών, δεν διαφέρουν από πολλές απρογραμμάτιστα ανοικοδομημένες εκτάσεις και παλιότερους αυθαίρετους οικισμούς, για τους οποίους εκ των υστέρων απαιτούνται τεράστιες δαπάνες για να γίνουν βιώσιμες. Σημειώνεται ότι οι κάτοικοί της Ευξεινούπολης είναι όλοι ομογενείς από τις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ.

---

[1] Τα στοιχεία αφορούν το Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης και προκύπτουν από επεξεργασία δεδομένων για τους ξένους μετανάστες από την απογραφή της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδας (Ε.Σ.Υ.Ε.) το 2001 και για τους ομογενείς μετανάστες («παλιννοστούντες») από την απογραφή που πραγματοποίησε η Γενική Γραμματεία Παλιννοστούντων Ομογενών το 2000. Βλ. περισσότερα, «Αρχιτεκτονικοί και πολεοδομικοί μετασχηματισμοί στη Θεσσαλονίκη λόγω του φαινομένου της μετανάστευσης», Ομάδα Εργασίας ΤΕΕ/ΤΚΜ, Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2000.

[2] Από την απογραφή που πραγματοποίησε η Γενική Γραμματεία Παλιννοστούντων Ομογενών το 2000 και δημοσιεύτηκε στο: Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης, Γενική Γραμματεία Παλιννοστούντων Ομογενών, H εγκατάσταση των Παλιννοστούντων Ομογενών από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης στην Ελλάδα κατά περιφέρεια, νομό, δήμο και οικισμό, Θεσσαλονίκη 2002.